Давлат тилининг нуфузини ошириш одил судлов фаолиятининг муҳим бўғинидир

Фуқаро суд ҳужжатини қўлига олганида, аввало, уч саволга жавоб излайди: суд қандай хулосага келди, бу хулосанинг сабаби нима ва энди қандай ҳаракат қилиш керак? Ҳужжат матни ушбу саволларга аниқ жавоб бермаса, ҳуқуқий мазмун билан уни англаш ўртасида узилиш юзага келади. Қонуний асосга эга хулоса ҳам мураккаб, ноаниқ ёки грамматик жиҳатдан нотўғри ифодаланса, фуқаро ўз ҳуқуқ ва мажбуриятларини тушунишда қийналиши аниқ.

Шунинг учун суд-ҳуқуқ тизимида давлат тилидан фойдаланиш масаласи ҳужжатнинг қайси тилда ёзилгани, ҳуқуқий тушунчалар қай даражада аниқ ифодалангани ва мазмуни ўқувчига қандай етиб боргани ҳам муҳимдир. Давлат тилининг нуфузи, суд ҳужжатларида тил меъёрларига риоя этиш маданияти ва одил судлов сифати айнан шу нуқтада бир-бири билан туташади.

Ушбу боғлиқликнинг амалий моҳияти шундаки, сифатли ҳуқуқий матн фуқарога суднинг фикрини тушуниш, ўз позициясини билдириш, қарор устидан шикоят қилиш имкониятини баҳолаш ва зиммасига юклатилган мажбуриятни тўғри бажаришга ёрдам беради. Демак, суд ҳужжатининг тили одил судлов натижасини инсонга етказадиган муҳим воситадир.

Давлат тилининг нуфузи унинг расмий мақоми, жамиятдаги обрўси ва мураккаб ижтимоий муносабатларни ифодалашдаги амалий имкониятлари билан белгиланади. Тилнинг давлат тили сифатида эътироф этилиши ҳуқуқий пойдевор яратса, ундан давлат идораларида пухта фойдаланиш ушбу мақомнинг кундалик ҳаётдаги мазмунини намоён этади. Суд тизимида бу масала алоҳида аҳамиятга эга. Чунки фуқаро суд ҳужжатини давлат номидан билдирилган, ҳуқуқий оқибат туғдирадиган хулоса сифатида қабул қилади. Матндаги изчиллик, атамаларнинг аниқлиги ва баённинг саводхонлиги давлатнинг фуқаро билан мулоқот маданиятини кўрсатади. Аксинча, бир ҳужжатда айни тушунчанинг турлича аталиши ёки кимга қандай мажбурият юклатилгани мавҳум қолиши ҳужжатга бўлган ишончни сусайтириши мумкин.

Масалан, “тегишли маблағ белгиланган тартибда ундирилсин” деган жумлада маблағ миқдори, уни тўлайдиган шахс ва олувчи кўрсатилмаса, расмий оҳанг ҳуқуқий аниқликни таъминламайди. “Жавобгардан даъвогар фойдасига 8 миллион сўм асосий қарз ундирилсин” шаклидаги баён эса мажбуриятнинг мазмунини очади. Тўлиқ ҳужжатда тарафларнинг аниқ идентификация маълумотлари ҳам берилиши лозим.

Бундай аниқлик ўзбек тилининг ҳуқуқий муносабатларни тўлиқ ва профессионал ифодалаш имкониятини амалда кўрсатади. Фуқаро давлат тилида ёзилган ҳужжатдан керакли маълумотни топа олса, бу тилга бўлган ҳурмат мавҳум даъват орқали эмас, шахсий тажриба орқали шаклланади.

Ўзбекистон Республикасининг “Давлат тили ҳақида”ги Қонуни 1-моддасида ўзбек тилининг давлат тили эканлиги белгиланган. Қонуннинг 7-моддаси расмий қўлланиш доираларида ўзбек адабий тилининг амалдаги қоидалари ва меъёрларига риоя этилишини назарда тутади. Демак, расмий матнни ўзбекча ёзишнинг ўзи етарли эмас. Уни адабий тил талабларига мувофиқ тузиш ҳам ҳуқуқий аҳамиятга эга. Қонуннинг 11-моддасида судлов ишларини юритиш тили ҳамда ушбу тилни билмайдиган иштирокчиларнинг таржимон орқали қатнашиш кафолатлари мустаҳкамланган.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 55-моддаси суд орқали ҳимояланиш ҳуқуқини кафолатлайди. Унинг 139-моддаси суд ишларини юритиш тили ва судда қатнашувчи, ушбу тилни билмайдиган шахсларнинг тилга оид ҳуқуқларини белгилайди. Бу нормаларни биргаликда англаш муҳим: судга мурожаат қилиш имконияти билан суд жараёнини тушуниш имконияти ўзаро боғлиқдир.

Суд ҳужжати оддий ахборот хати эмас. У шахснинг мулкий манфаатлари, меҳнат ҳуқуқлари, оилавий муносабатлари ёки бошқа қонуний манфаатларига бевосита таъсир қилиши мумкин. Шу сабабли ундаги жумлалар фақат услубий жиҳатдан эмас, туғдириши мумкин бўлган ҳуқуқий оқибат нуқтаи назаридан ҳам баҳоланиши керак.

Фикрнинг аниқлиги кимнинг талаби кўрилгани ва қандай хулоса чиқарилганини кўрсатади. Ҳуқуқий атамаларнинг тўғри қўлланиши процессуал ҳаракатлар ўртасидаги фарқни сақлайди. Мантиқий изчиллик аниқланган ҳолат, баҳоланган далил ва якуний хулоса ўртасидаги боғланишни очади. Холис баён тарафнинг фикрини суд аниқлаган факт билан аралаштирмайди. Грамматик ва услубий саводхонлик эса ушбу мазмуннинг бузилмай етказилишига хизмат қилади.

Масалан, “жавобгар қарзни қайтармаган” ва “даъвогар жавобгар қарзни қайтармаганини билдирди” жумлалари бир хил вазифани бажармайди. Биринчиси тасдиқланган ҳолат сифатида ўқилиши мумкин, иккинчиси эса тарафнинг важини ифодалайди. Суд матнида ушбу фарқ сақланмаса, ҳали баҳоланмаган даъво суднинг тайёр хулосасидек кўриниб қолади.

Ноаниқ жумлани таҳрир қилиш жараёнида баъзан фикрнинг ўзидаги бўшлиқ аниқланади: хулоса қайси далилга таянаётгани, муайян тўлов нимадан келиб чиққани ёки ҳужжатдаги икки банд ўзаро мос келиши очиқ қолган бўлиши мумкин. Демак, тил устида ишлаш ҳуқуқий асослантиришни синаш воситасидир.

Фуқарога ҳурмат унинг мурожаатини қабул қилиш билангина ифодаланмайди. Ўзига дахлдор қарорни англаш учун унга имконият яратиш ҳам ҳурматнинг амалий кўринишидир. Бунда фуқаронинг юридик маълумоти йўқлиги табиий ҳолат сифатида қабул қилиниши керак.

Шу билан бирга, ҳужжатни таҳрирлаш судьянинг мустақил ҳуқуқий баҳосига аралашишга айланмаслиги лозим. Тил мутахассиси жумладаги мавҳумликни кўрсатиши мумкин, аммо далилга баҳо бериш ёки низонинг ечимини белгилаш унинг вазифаси эмас. Имзоланган ҳужжатдаги хатоларни тузатиш ҳам тегишли процессуал тартибдан ташқарида амалга оширилмаслиги керак.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, суд ҳужжатларида ўзбек тилининг бой имкониятларидан ўринли фойдаланиш, ҳуқуқий фикрни аниқ ва равон ифодалаш, тил меъёрларига қатъий риоя этиш орқали давлат тилининг нуфузини амалда юксалтириш мумкин.

Соҳиба Зайниева,
Тошкент вилояти фуқаролик

ишлари бўйича Зангиота

туманлараро судининг раиси,

ЎзА