Ukraina mojarosi: diplomatiya uruşga nuqta qöya oladimi?
Rossiya – Ukraina uruşini diplomatik yöl bilan hal etiş masalasi bugungi kunda xalqaro siyosatning eng murakkab kun tartibiga aylangan. Jang maydonidagi vaziyat, Moskva va Kiyevning bir-biriga mos kelmaydigan talabi, Ğarb davlatlari qaraşi hamda xavfsizlik kafolati borasidagi kelişmovçilik tinçlikka erişişni qiyinlaştirmoqda.
Muammo faqat muzokara davrasiga ötirişda emas. Asosiy masala tomonlar uruşni töxtatiş uçun qanday şartga rozi bölişi va erişilgan kelişuv bajarilişini kim, qay tarzda kafolatlaşi bilan boğliq.
Muzokara tiklandi, ammo kelişuvgaça masofa uzoq
2026-yil noyabr oyida diplomatik jarayon sezilarli jonlandi. 10-11-noyabr kunlari Birlaşgan Arab Amirliklari Abu-Dabi şahrida AQŞ vositaçiligida Rossiya va Ukraina delegatsiyalari iştirokida uç tomonlama muzokara ötkazildi. Tomonlar fevral oyidan buyon bunday formatda ilk uçraşuv ötkazdi. Amerika delegatsiyasiga Prezident Donald Trampning maxsus vakillari Stiv Uitkoff va Jared Kuşner boşçilik qildi.
Hozirça hududiy masala va uruşni tugatiş şarti böyiça keskin buriliş kutiş qiyin edi. Şunga qaramay, muzokara muayyan amaliy natija berdi: tomonlar harbiy asirlarni yirik miqyosda almaşiş böyiça aniq kelişuvga erişdi. AQŞ vakillari buni uruş boşlanganidan beri eng yirik gumanitar almaşinuv, deya izohladi. Afsuski, hududlar taqdiri, xavfsizlik kafolati va uruşdan keyingi tartib masalasi yeçilmadi.
Bu natija diplomatiyaning imkoniyati va çegarasini bir vaqtda namoyon etdi. Insonlarni asirlikdan qaytariş masalasida manfaatlar kesişişi mumkin, ammo gap hudud, suverenitet va kelgusi xavfsizlik haqida ketganda tomonlar yon berişga tayyorligi ança çeklanadi.
Ayniqsa Donbass eng oğriqli nuqta. Prezident Vladimir Zelenskiy 14-noyabr kuni AQŞ vakillari Donbassdan Ukraina qöşini olib çiqilişi evaziga mamlakat NATOga aʼzo bölişi imkoniyati muhokamaga taşlanganini maʼlum qildi. Uning taʼkidlaşiça, hududiy yon beriş masalasi faqat işonçli xavfsizlik kafolati mavjud bölgan taqdirdagina Ukraina jamoatçiligi muhokamasiga, ehtimol, referendumga olib çiqilişi mumkin.
Kiyev uçun bu masala oddiy hududiy kelişmovçilik emas. Donbassdan çekiniş mamlakatning konstitutsiyaviy yaxlitligi, harbiy qurbonlar va kelajakdagi mudofaa imkoniyati bilan boğliq. Moskva esa Donetsk va Lugansk viloyatlari ustidan töliq nazorat örnatiş talabidan voz keçgani yöq. Rossiyaning hududiy daʼvosi xalqaro miqyosda tan olinmagan anneksiya qaroriga tayanadi. Şu bois bu boradagi har qanday murosa faqat harbiy çiziqni özgartiriş bilan çeklanmay, xalqaro huquq va Ukraina suverenitetiga daxl qiladi.
Moskva va Kiyevning xavfsizlikka doir qaraşi ham bir-biridan keskin farq qiladi. Ukraina uçun uruş töxtagandan keyin RF yana hujum uyuştirmasligini taʼminlaydigan aniq mexanizm zarur. Bu NATOga aʼzolik, ikki tomonlama xavfsizlik bitimi yoki xalqaro kafolat şaklida bölişi mumkin. Rossiya esa Ukraina hududida NATO harbiy infratuzilmasi yoki xorijiy qöşin joylaştirilişiga qarşi. Prezident Vladimir Putin Yevropa harbiylari Ukrainaga joylaştirilişini qabul qilib bölmaydigan holat sifatida baholagan. Demak, muzokara faqat Ukraina va Rossiya örtasidagi munosabatni tartibga soliş bilan çeklanmaydi. Natija NATO, Yevropa xavfsizlik tizimi va AQŞning mintaqadagi strategik iştirokiga ham taʼsir körsatadi.
Yevropa muzokarada qanday örin egallaydi?

Diplomatik jarayondagi yana bir muhim özgariş Yevropa davlatlarining muloqotdagi iştirokini kuçaytirişga intilişdir. 13-noyabr kuni Dublinda ötkazilgan uçraşuvdan söng Yevropa Ittifoqi rahbarlari Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Italiya va Polşa hamda YEI institutlaridan iborat guruh orqali umumiy yondaşuvni ifodalaşga kelişdi. Keyingi muzokarada NATO vakillari ham iştirok etişi kutilyapti.
Bu qarorning sababi tuşunarli: Ukrainada tinçlik örnatilişi bevosita Yevropa xavfsizligiga daxldor. Uruşdan keyingi davrda sanksiya, mudofaa xarajati, qoçqinlar, energetika va mintaqaviy xavfsizlik kabi masalalarni aynan qitʼaning boşqa davlatlari ham hal etişiga töğri keladi. Şu bois Yevropa iştirokisiz tuzilgan kelişuvni amalga oşiriş ham, vaziyat barqarorligini taʼminlaş ham qiyin.
Moskva Yevropa davlatlari iştirokiga nisbatan ehtiyotkor munosabatda. Kreml vakillari qitʼa faqat tinçlikka hissa qöşişga tayyor bölsagina, muzokarada qatnaşişi mumkinligini bildirgan. RF tomoni Yevropa xavfsizligi mavzusini kengroq muhokama qiliş taklifini ilgari surmoqda. Davlat rahbarlari esa Ukraina taqdiri va qitʼa xavfsizligiga oid qaror Kiyev iştirokisiz qabul qilinişi mumkin emasligini taʼkidlamoqda.
Bu masalada Vaşington vositaçiligi ham alohida ahamiyat kasb etadi. AQŞ bir vaqtning özida Rossiya bilan muloqot yölini saqlaş, Ukrainaga kömak beriş va ittifoqçilar qaraşini muvofiqlaştirişga harakat qilyapti. Vaşington kelişuvga tezroq erişiş istagi bilan Kiyevning uzoq muddatli xavfsizlik talabi har doim ham bir-biriga mos kelavermaydi. Diplomatiyaning muvaffaqiyati aynan şu – manfaatlar örtasida işonçli muvozanat topilişi.
Jang maydonidagi vaziyat diplomatiyaga qanday taʼsir qilmoqda?
Muzokara istiqboliga baho berişda frontdagi vaziyatni çetlab ötib bölmaydi. Har ikki tomon muzokara davrasidagi qaraşini harbiy imkoniyati bilan mustahkamlaşga intilmoqda.
“Reuters” agentligining 10-noyabrdagi tahliliga köra, Rossiya Ukraina hududining qariyb beşdan bir qismini nazorat qilmoqda. Joriy yil rus qöşini oldinga siljişi sekinlaşdi. Şu bilan birga Ukraina şaharlari va energetika infratuzilmasiga zarba beriş davom etyapti. Kiyev ham RF hududidagi neftni qayta işlaş korxonalari va boşqa infratuzilma manzillariga hujumni kuçaytirgan.

Bu holat muzokaraga ikki xil taʼsir körsatadi. Bir tomondan uruşning iqtisodiy va harbiy xarajati ortib borişi tomonlarni murosaga undaşi mumkin. Ikkinçi tomondan har bir taraf öz vaziyatini kuçaytiriş imkoni bor deb hisoblasa, yon berişni keçiktirişga intiladi. Demak, harbiy bosimning özi tinçlikka olib kelmaydi. Aksinça, baʼzan muzokara uçun rağbat yaratsa, boşqa holatda ziddiyatni yanada keskinlaştiradi. Ayniqsa energetika maskanlari va aholi yaşaş hududlariga hujum töxtamayotgan bir payt özaro işonçni tiklaş tobora qiyinlaşadi.
Yana bir muhim jihat bor: öt oçişni töxtatiş va uruşni siyosiy jihatdan hal etiş bir xil tuşunça emas. Muvaqqat sulh jangni sekinlaştirişi, insonparvarlik yordami yetkaziş va asirlarni qaytarişga şaroit yaratişi mumkin. Hududiy nizo, xavfsizlik kafolati va özaro daʼvolar hal etilmasa, bunday tanaffus yangi töqnaşuvga tayyorgarlik davriga aylanib qolişi ehtimoli ham bor.
Şu maʼnoda kelajakdagi kelişuvning eng muhim şarti – vaʼda bajarilişini nazorat qiliş mexanizmini oldindan belgilaş. Öt oçiş jarayonini kim kuzatadi? Çegara çiziği buzilsa, qanday çora köriladi? Xavfsizlik kafolati qaysi davlatlar tomonidan va qanday huquqiy majburiyat asosida taʼminlanadi? Bu savollarga aniq javob bölmasa, imzolangan hujjatning özi barqaror tinçlikni kafolatlay olmaydi.
Tinçlik uçun qanday yöl qolmoqda?
Ukraina mojarosini diplomatik yöl bilan hal etişning bir neça bosqiçi mavjud. Dastlab özaro işonçni tiklaşga xizmat qiladigan gumanitar kelişuv, asirlar almaşinuvi va aholiga zarur yordam yetkazişda natijaga erişiş mumkin. Keyin öt oçişni töxtatiş, frontni nazorat qiliş va xavfsizlik kafolatini belgilaş böyiça kelişuv talab etiladi. Eng murakkab bosqiç esa hududiy masala va uruşdan keyingi siyosiy munosabatni tartibga solişdan iborat böladi.
Şu örinda xalqaro huquqning asosiy tamoyili ham eʼtibordan çetda qolmasligi kerak. Yevropa Ittifoqi 11-noyabr kuni Venada eʼlon qilgan bayonotda Ukraina mustaqilligi, suvereniteti va hududiy yaxlitligini hurmat qiladigan, işonçli xavfsizlik kafolatiga tayangan adolatli va barqaror tinçlik zarurligi taʼkidlandi. Qolaversa, Rossiyadan zudlik bilan, şartsiz öt oçişni töxtatiş va mazmunli muzokaraga kirişiş talab qilindi.
Albatta, tinçlik jarayonida faqat bir tomonning talabini takrorlaş yetarli emas. Rossiyaning xavfsizlik borasidagi daʼvosi, Ukraina suvereniteti, Yevropa davlatlari manfaati va xalqaro huquq meʼyori özaro boğliq holda körib çiqilişi lozim. Binobarin, manfaatni hisobga oliş tajovuzni oqlaş yoki bosib olingan hudud maqomini kuç işlatiş orqali özgartirişni qonuniylaştiriş, degani emas. Abu-Dabidagi muzokara hozirça bu ziddiyatni bartaraf etgani yöq. Asirlar almaşinuvi böyiça kelişuv, Yevropa davlatlarining keyingi bosqiçda iştirok etişiga oid qaror va Vaşingtonning vositaçilik harakati diplomatik kanallar işlayotganini körsatadi.
Eng muhimi, muzokara muvaffaqiyati muloqot neça davra davom etişi yoki qançalik balandparvoz bayonot bilan yakunlanişiga qarab emas, balki jang töxtaşi, insonlar hayoti saqlanişi va yangi uruş xavfi bartaraf etilişi bilan ölçanadi.
Diplomatiya Ukraina mojarosiga nuqta qöyişi mumkin. Buning uçun tomonlar vaqtinça harbiy tanaffus emas, uzoq muddatli tinçlikni taʼminlaydigan siyosiy kelişuvni közlaşi lozim. Hozirça aynan şu maqsadga erişiş yölidagi eng baland tösiq – hududiy daʼvo va kelajak xavfsizligi borasidagi özaro işonçsizlikdir.
Musulmon Ziyo,
ÖzA şarhlovçisi