Markaziy Osiyo yangi texnologik davr çorlovi qarşisida: Aqaba jarayoni doirasidagi mintaqa yetakçilari uçraşuvining strategik ahamiyati

Asrlar davomida Yevrosiyo bepoyon kengliklarini yagona iqtisodiy va madaniy makon ölaroq birlaştirgan Buyuk ipak yöli şunçaki savdo karvonlari ötadigan geografik yönaliş emas, balki Şarq bilan Ğarb örtasida ilm-fan yutuqlari, falsafiy qaraşlar, davlat boşqaruvi tajribasi va sivilizatsiyalararo muloqot almaşinuvini taʼminlagan hayotbaxş arteriya vazifasini bajargan. Tarixning ana şu buyuk çorrahasida joylaşgan Markaziy Osiyo davlatlari yigirma birinçi asrda butunlay yangi mazmundagi global özgarişlar ostonasida turibdi.

Ötmişda mintaqa taraqqiyoti va barqarorligi karvon yöllari xavfsizligi, şaharlar va xalqlar örtasidagi savdo-sotiq uzluksizligi bilan belgilangan. Zamonaviy dunyoda esa davlatlar örtasidagi özaro boğliqlik raqamli texnologiya, axborot oqimi va yuqori intellektual tizim makoniga köçdi. Endi xavfsizlik tuşunçasi faqat davlat çegarasi daxlsizligi, anʼanaviy harbiy hamkorlik yoki jismoniy tahdidni bartaraf etiş bilan çeklanmaydi. Sunʼiy intellekt texnologiyasining şiddatli rivoji şunday yangi xalqaro voqelikni şakllantirmoqdaki, virtual makondagi transçegaraviy xatarga qarşi faqat birgalikda siyosiy iroda va uyğunlaşgan intellektual salohiyat bilangina munosib javob qaytariş mumkin.

Aynan şu nuqtai nazardan Özbekiston Respublikasi Prezidenti matbuot xizmati xabariga köra, davlatimiz rahbari Şavkat Mirziyoyevning Qozoğiston Respublikasi Prezidenti Qosim-Jomart Toqayev va Iordaniya Hoşimiylar Podşohligi Podşohi Abdulla II taklifiga binoan 2026-yil 5-6-noyabr kunlari amaliy taşrif bilan Ostona şahrida bölişi mintaqaviy diplomatiyada muhim bosqiçni boşlab berişi kutilyapti. Taşrif doirasida Özbekiston yetakçisi sunʼiy intellekt sohasida xavfsizlikni taʼminlaş, SI terroristik va ekstremistik maqsadlarda işlatilişiga qarşi kuraşiş, şuningdek yangi texnologik xatar hamda tahdidlarga javob qaytarişda xalqaro va mintaqaviy hamkorlikni mustahkamlaş masalalariga bağişlangan Markaziy Osiyo davlatlari yetakçilarining Aqaba jarayoni doirasidagi yuqori darajali uçraşuvida iştirok etadi. Mazkur anjuman mohiyatan mintaqaviy hamkorlikning yangi bosqiçiga qadam qöygani, anʼanaviy xavfsizlik kun tartibi endilikda raqamli makonni himoya qiliş va SIni xavfsiz rivojlantiriş böyiça kelişilgan yondaşuvlarni şakllantiriş orqali boyib borayotganini anglatadi.

Markaziy Osiyo davlatlarining bugungi kabi murakkab global va texnologik masalalarni bir davrada, yagona mintaqaviy pozitsiyadan turib muhokama qila oliş darajasiga yetgani öz-özidan sodir bölgan jarayon emas.

Ostonada ötadigan sammit Aqaba jarayoni doirasida taşkil etilayotgani bilan alohida ahamiyat kasb etadi. Aqaba jarayoni 2015-yil Iordaniya Hoşimiylar Podşohligi Podşohi Abdulla II tomonidan ilgari surilgan nufuzli xalqaro taşabbus bölib, asosiy maqsadi terrorizm va ekstremizmga qarşi kuraşda global hamkorlikni mustahkamlaş, davlatlar, maxsus xizmatlar va harbiy idoralar örtasida tajriba almaşiş hamda xavfsizlik sohasidagi qöşma saʼy-harakatni muvofiqlaştirişdan iborat. «Dunyo» axborot agentligi şarhida qayd etilganidek, anʼanaviy xalqaro taşkilotlardan farqli ölaroq, Aqaba jarayoni doimiy kotibiyat, rasmiy aʼzolik tizimi yoki yuridik jihatdan majburiy byurokratik mexanizmga ega emas. Uçraşuvlar norasmiy va yuqori darajadagi işonç ruhida, aniq mintaqaviy yoki mavzuli xavfsizlik muammosiga bağişlangan holda ötadi. Ötgan ön bir yil mobaynida uşbu muloqot maydoni Iordaniya, Albaniya, Bolgariya, Niderlandiya, Nigeriya, Ruanda, AQŞ, Indoneziya, Singapur, Ispaniya, Italiya, Norvegiya, Braziliya kabi davlatlar hamda BMT doirasida yiğilişlar ötkazib, Şarqiy va Ğarbiy Afrika, Sohil mintaqasi, Bolqon yarim oroli, Janubi-Şarqiy Osiyo va Lotin Amerikasidagi xavfsizlik muammolarini qamrab oldi.

Markaziy Osiyo mamlakatlari, xususan Özbekiston va Qozoğistonning Iordaniya bilan xavfsizlik va siyosiy muloqot borasidagi hamkorligi sönggi yillarda jadal rivojlandi. 2025-yil 25-26-avgust kunlari Iordaniya Podşohi Abdulla II Özbekistonga amalga oşirgan tarixiy ilk davlat taşrifi va Samarqandda bölib ötgan oliy darajadagi muzokara ikki tomonlama munosabatda yangi sahifa oçdi. Özbekiston Milliy axborot agentligi xabar berganidek, öşanda Samarqandda ön beşta ikki tomonlama hujjat, jumladan ekstraditsiya töğrisidagi bitim imzolanib, bağrikeng va maʼrifatli islom ğoyasini birga tarğib qiliş böyiça kelişuvga erişilgan. Öşanda Prezident Şavkat Mirziyoyev Aqaba jarayoni taşabbusini yuqori baholab, uşbu muhim platformaning navbatdagi yiğilişlaridan birini Samarqand şahrida ötkazişni taklif qilgan edi. Şuningdek, 2025-yil oktabr oyida Rim şahrida Iordaniya va Italiya hamraisligida ötkazilgan Aqaba jarayoni navbatdagi yiğilişida mamlakatimiz taşqi işlar vaziri Baxtiyor Saidov hamda Qozoğiston taşqi işlar vaziri Yermek Koşerbayev faol iştirok etdi. Ostonada bölib ötadigan bu galgi uçraşuv esa Aqaba jarayoni tarixida ilk bor Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari darajasida bevosita sunʼiy intellekt xavfsizligi masalasiga bağişlanayotgani bilan eʼtiborga molik.

SI masalasi aksil terror mavzusiga oid muloqot doirasida diqqat markaziga çiqişi bejiz emas. Texnologiya taraqqiyoti zamonaviy tahdid tabiatini tubdan özgartirib yubordi. Bugungi kunda generativ SI vositasidan ekstremistik tarğibot materiali yaratiş, turli tilda va mahalliy auditoriya ruhiyatiga moslaştirilgan dezinformatsiya hamda manipulyativ kontentni avtomatlaştirilgan tarzda tarqatiş maqsadida foydalaniş xavfi ortib bormoqda. Ovoz, tasvir va videoni sintez qiliş texnologiyasi – dipfeyklar yordamida jamiyatdagi işonçni izdan çiqariş, davlat institutlarini obrösizlantiriş va ijtimoiy beqarorlik keltirib çiqarişga uriniş tez-tez kuzatilmoqda. Bundan taşqari raqamli algoritmning transmilliy uyuşgan jinoyatçilik, noqonuniy moliyaviy amaliyot, uçuvçisiz qurilma va muxtor tizimni boşqariş, şuningdek hayotiy muhim davlat infratuzilmasiga qarşi kiber hujum uyuştirişda qöllanişi ehtimoli milliy xavfsizlik tizimi oldiga misli körilmagan sinovlarni qöymoqda. BMT Terrorizmga qarşi kuraş boşqarmasi tadqiqotida taʼkidlanganidek, raqamli algoritm va virtual tarmoq davlat çegarasini tan olmaydi. Bir mamlakat hududidan taşqarida yaratilgan buzğunçi algoritm soniyalar içida butun bir mintaqa axborot makoniga kirib borişi mumkin. Şu bois bunday tahdidni faqat milliy mexanizm doirasida bartaraf etib bölmaydi. Ayni salbiy holatlarga qarşi xalqaro va mintaqaviy muvofiqlaştiruv hayotiy zaruratga aylangan.

Mintaqaviy barqarorlik va texnologiya xavfsizligining yangi arxitekturasini barpo etişda Özbekiston va Qozoğiston strategik şerikligi va ittifoqçiligi hal qiluvçi örin tutadi. Mintaqaning ikki yirik davlati örtasidagi oliy darajadagi siyosiy muloqot, xususan 2024-yil taʼsis etilib, 2025-yil noyabr oyida Toşkentda ikkinçi yiğilişini ötkazgan Oliy davlatlararo kengaş faoliyati hamda 2026-yil davomida Buxoro va Ostona şaharlarida bölib ötgan sermahsul uçraşuvlar ikki qardoş mamlakat hamkorligini yuqori bosqiçga olib çiqdi. Bugungi kunda 4 milliard dollarga yetgan özaro tovar ayirboşlaş miqdorini 2030-yilga qadar 10 milliard dollarga yetkaziş maqsad qilingan. Umumiy qiymati 8 milliard dollardan ziyod sanoat kooperatsiyasi dasturi amalga oşirilmoqda. «Markaziy Osiyo» xalqaro sanoat kooperatsiyasi markazi hamda Uçquduq – Qizilörda transport yölagi kabi strategik loyihalar hayotga tatbiq etilmoqda.

Eng muhimi, Toşkent va Ostona raqamli transformatsiya hamda SI ekotizimini rivojlantirişda bir-birini töldiruvçi ulkan salohiyatga ega. Özbekistonda Sunʼiy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantiriş strategiyasi qabul qilinib, Raqamli texnologiyalar vazirligi huzurida maxsus markaz taşkil etildi, AQŞning «Nvidia» kompaniyasi bilan hamkorlikda superkompyuter klasterini işga tuşiriş, Qoraqalpoğistonda SI maʼlumot markazlari uçun maxsus imtiyozli xab, Nurafşonda Kelajak texnologiyalari markazi barpo etiş jadal tus olgan. Qozoğistonda esa Prezident Qosim-Jomart Toqayev taşabbusi bilan Ostonada «Alem.ai» xalqaro SI markazi, ikki superkompyuter, «Astana Hub» resursi, «alem.cloud» va «AlemLLM» milliy infratuzilmasi hamda ixtisoslaşgan tadqiqot universiteti faoliyati yölga qöyilgan. Buxoroda ötgan muzokarada eʼtirof etilganidek, yoş dasturçilar va startaplarni birlaştiruvçi «National AI Hackathon» kabi taşabbuslar hamda kadrlar tayyorlaş böyiça hamkorlik ikki davlat innovatsion uyğunligini namoyon etadi. Umumiy diplomatik saʼy-harakat qançalik hamohang ekanini şundan ham köriş mumkinki, Ostonada Aqaba jarayoni sammiti ötayotgan kunlari Samarqand şahrida Prezident Şavkat Mirziyoyev 2024-yilgi Ostona ŞHT sammitida ilgari surgan taşabbusi asosida «Raqamli transformatsiya davrida xavfsizlik: yangi texnologiya rivojlanişini hisobga olgan holda terrorizm va ekstremizmga qarşi kuraşiş» mavzusidagi ŞHT plyus birinçi ekspertlar muloqoti 24 davlatdan 33 delegatsiya iştirokida davom etyapti. Bu ikki poytaxtning mintaqaviy xavfsizlikni mustahkamlaşdagi örni bir-birini töldirişining yorqin ifodasidir.

Yangi transçegaraviy tahdidlar şaroitida Markaziy Osiyoning umumiy xavfsizlik makoni sifatidagi hamkorligi aniq amaliy yönalişlarni qamrab olgan. Mazkur jarayon tezkor axborot va ekspert bahosi almaşiş, terror xavfining barvaqt oldini oliş böyiça qöşma yondaşuvlar işlab çiqiş, davlat institutlarining raqamli xavfsizlik sohasidagi salohiyatini oşiriş hamda mudofaa, huquqni muhofaza qiluvçi idoralar va maxsus xizmatlar örtasidagi tizimli muloqotni kengaytiriş maqsadlarini közlaydi. Raqamli infratuzilmani himoya qiliş, xalqaro-huquqiy bazani uyğunlaştiriş, sunʼiy intellekt va kiber xavfsizlik böyiça yuqori malakali mutaxassislar tayyorlaş hamda jamiyatda yangi texnologiyadan masʼuliyatli foydalaniş madaniyatini şakllantiriş ustuvor vazifaga aylanmoqda. Taʼkidlaş joiz, Markaziy Osiyoda mintaqaviy xavfsizlik tizimini mustahkamlaş heç qaçon yopiq blok tuziş yoki mintaqani boşqa davlatlarga qarşi qöyişni anglatmaydi. Aksinça, bu davlat suverenitetini özaro hurmat qiliş, milliy manfaatlarni hisobga oliş, teng huquqlilik va xalqaro meʼyorlarga asoslangan oçiq va samarali hamkorlik modelidir.

Ana şu oçiqlik siyosati tufayli Markaziy Osiyo global özaro hamkorlik tizimida tobora faol örin egallamoqda. Mintaqa davlatlari dunyoning yetakçi markazlari va texnologik hamkorlari bilan «Markaziy Osiyo plyus» formatlari doirasidagi muloqotni izçil kengaytirmoqda. Samarqandda 2025-yil aprelda bölib ötgan «Markaziy Osiyo – Yevropa Ittifoqi» birinçi sammiti, 2026-yil 19-oktabr kuni ötkazilgan «C5+1» formatidagi Markaziy Osiyo davlatlari va AQŞ taşqi siyosat idoralari rahbarlari uçraşuvi, 2026-yil sentabrdagi birinçi «Markaziy Osiyo – Koreya Respublikasi» biznes sammiti, şuningdek Xitoy, Rossiya, Yaponiya, Italiya hamda Körfaz arab davlatlari hamkorlik kengaşi bilan yölga qöyilgan köp tomonlama mexanizmlar xavfsizlik, iqtisodiyot va yuqori texnologiya sohasida xalqaro şeriklikni mazmunan boyitmoqda. Koreya Respublikasi bilan sammitda Şavkat Mirziyoyev taʼkidlaganidek, xalqaro hamkorlar Markaziy Osiyoni 80 milliondan ortiq aholi, ösib borayotgan talab hamda ulkan resurs, energetika va inson salohiyatiga ega yagona imkoniyatlar makoni sifatida qabul qilayotgani mintaqamizning global kun tartibini şakllantirişda mustaqil iştirokçiga aylanganidan dalolat beradi. Bu jarayonda BMT va taşkilotning ixtisoslaşgan tuzilmalari – Terrorizmga qarşi kuraş boşqarmasi, Preventiv diplomatiya böyiça mintaqaviy markaz, YEXHT, Interpol va Xalqaro elektr aloqa ittifoqi bilan hamkorlik muhim örin tutadi. 2024-yilgi BMT «Kelajak sammiti»da qabul qilingan yangi texnologiyalardan terror maqsadida foydalanişga qarşi kuraşiş majburiyati hamda BMTning Kiber xavfsizlik va yangi texnologiyalar böyiça global dasturi va «CT TECH+» taşabbusi doirasida Markaziy Osiyo mutaxassislari uçun ötkazilayotgan amaliy maşğulotlar mintaqaviy saʼy-harakatlarning universal xalqaro meʼyorlar bilan hamohangligini taʼminlamoqda.

Ostonadagi muhokamalarning fundamental falsafasi sunʼiy intellektga faqat tahdid manbai sifatida bir yoqlama qaraşdan xolidir. Davlatlar oldida turgan boş vazifa texnologiya taraqqiyotini çeklaş yoki sunʼiy tösiqlar yaratiş emas, balki SIdan xavfsiz, masʼuliyatli va bunyodkorlik maqsadlarida foydalaniş uçun işonçli şaroit yaratişdan iborat. Oqilona va axloqiy meʼyorlar asosida boşqarilgan SI davlat boşqaruvini modernizatsiya qiliş, iqtisodiyot raqobatbardoşligini oşiriş, taʼlim va ilm-fanni rivojlantirişning qudratli drayveridir. Hisob-kitobga köra, SI yaqin beş yil davomida mintaqadagi har bir mamlakat iqtisodiyotida kamida 10 milliard dollarlik qöşilgan qiymat yaratiş imkonini beradi. Bugunning özida Özbekistonda tibbiyot sohasiga SI joriy etilişi natijasida insult va kökrak saratonini aniqlaşda taşhis vaqti 80 foiz tejab qolinmoqda, maktab va oliygohlarda virtual öqituvçi yordamçilari, temir yöl va transport xavfsizligi monitoringi hamda yerni masofaviy zondlaşga möljallangan «Samarqand-2028» sunʼiy yöldoşi uçun intellektual modul işlab çiqilmoqda. Bundan taşqari SI algoritmining özi ekstremistik xatarni barvaqt aniqlaş va axborot infratuzilmasini himoya qilişda beqiyos vosita bölib xizmat qiladi. Toşkent davlat yuridik universiteti ekspertlari taʼkidlaganidek, bu boradagi oltin qoida – innovatsion rivojlaniş, texnologik suverenitet, fuqarolar huquqi va xalqaro xavfsizlik örtasidagi muvozanatni saqlaş, yaʼni algoritm maslahat beradigan, yakuniy qaror va javobgarlik esa doimo inson nazoratida qoladigan tizimni, yuksak inson kapitalini şakllantirişdir.

Ostona şahrida bölib ötadigan Markaziy Osiyo yetakçilarining Aqaba jarayoni doirasidagi uçraşuvi mintaqa kelajagi uçun uzoq muddatli strategik istiqbol oçadi. Diplomatik amaliyot nuqtai nazaridan mintaqa davlatlari tomonidan allaqaçon erişilgan mustahkam siyosiy işonç va qabul qilingan mintaqaviy xavfsizlik hujjatlarini Ostona sammiti kun tartibiga çiqarilgan masalalar hamda kelgusi hamkorlik istiqbolidan aniq farqlaş lozim, albatta. Zero, bölajak muzokara yakuni sunʼiy intellektdan terroristik va ekstremistik tuzilmalar tomonidan foydalanilişiga qarşi kuraşning umumiy tamoyilini işlab çiqiş, axborot almaşiş mexanizmini takomillaştiriş, huquqni muhofaza qiluvçi va ixtisoslaşgan raqamli idoralar hamkorligini kuçaytiriş, qöşma ekspertlik va taʼlim platformalarini şakllantiriş, şuningdek Iordaniya va boşqa xalqaro şeriklar bilan amaliy aloqalarni çuqurlaştirişga kuçli turtki berişi kutilmoqda.

Xulosa qilib aytganda, Ostonada ötkaziladigan oliy darajadagi uçraşuv mintaqaviy xavfsizlik konsepsiyasining özi neçoğlik kengayib, çuqurlaşib borayotganini körsatadi. Texnologiya davrining murakkab sinovi qarşisida Markaziy Osiyo davlatlari tarqoq harakatlaniş emas, balki kelişilgan yondaşuv, xalqaro şeriklik va umumiy masʼuliyat yölini tanlamoqda. Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyevning uşbu nufuzli anjumandagi iştiroki mintaqaviy işonçni mustahkamlaş, köp tomonlama preventiv diplomatiyani rivojlantiriş hamda Markaziy Osiyoni zamonaviy xalqaro munosabatlarning mustaqil, masʼuliyatli va bunyodkor iştirokçisi sifatida qaror toptirişga qaratilgan izçil taşqi siyosiy yölimizning mantiqiy davomidir. Bu jarayon qadimgi Buyuk ipak yöli çorrahasida joylaşgan mintaqamizni yangi raqamli sivilizatsiya davrida ham tinçlik, barqarorlik va ilğor taraqqiyot makoniga aylantirişi şubhasiz.

Abduaziz Xidirov, ÖzA şarhlovçisi