Раҳбарнинг кучи — ваколатда эмас, ҳалолликда

Замонавий раҳбарликнинг асоси нимада? Ваколатдан кўра муҳимроқ бир қадрият бор: бу ҳалоллик. Унинг жамият ва давлат учун аҳамиятини таҳлил қиламиз.

«Раҳбарнинг кучи – ваколатда эмас, ҳалолликда» деган ғоя замонавий давлат бошқарувида раҳбарликнинг ҳақиқий мазмунини ифодалайди. Мазкур иборада раҳбарнинг таъсирчанлиги унга берилган маъмурий ваколатлар, буйруқ бериш ҳуқуқи ёки моддий ресурсларни тасарруф этиш имконияти билан эмас, балки унинг ҳалоллиги, адолатлилиги, холислиги, масъулиятлилиги ва жамоат манфаатларига садоқати билан белгиланиши таъкидланади. Замонавий давлат бошқаруви ва жамият ҳаётида «раҳбарлик» тушунчаси шунчаки лавозим, буйруқ бериш ҳуқуқи ёки моддий ресурсларни тасарруф этиш имкониятини англатмайди. Бугунги ислоҳотлар ва глобал ўзгаришлар даврида раҳбарлик — юксак ахлоқий масъулият, маънавий етуклик ва жамоат манфаатларига чексиз садоқат ифодасига айланди.

Ваколат раҳбарга қонун ва ташкилот низоми асосида бериладиган расмий ҳуқуқдир. Ҳалоллик эса раҳбарнинг ушбу ҳуқуқдан қандай мақсадда ва қай тарзда фойдаланишини белгилайдиган ахлоқий-ҳуқуқий мезондир. Шу маънода ваколат раҳбарга қарор қабул қилиш имкониятини берса, ҳалоллик унинг қарори адолатли, қонуний ва жамоат манфаатларига мувофиқ бўлишини таъминлайди.

Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти — OECD давлат бошқарувида ҳалолликни умумий ахлоқий қадриятлар, принциплар ва нормаларга изчил риоя қилиш ҳамда хусусий манфаатдан устун равишда жамоат манфаатини ҳимоя қилиш сифатида талқин этади. Демак, ҳалол раҳбар ўз ваколатини шахсий бойиш, қариндошларини қўллаб-қувватлаш, муайян гуруҳларга имтиёз яратиш ёки шахсий таъсирини кучайтириш воситаси сифатида эмас, балки жамият ва ташкилот олдидаги вазифаларни бажариш воситаси сифатида қабул қилади.

Раҳбарлик ваколат ва масъулият бирлигидир

Ҳар қандай раҳбар муайян ҳокимият ва ваколатга эга бўлади. У ходимларни ишга қабул қилиш, вазифаларни тақсимлаш, молиявий ресурслардан фойдаланиш, шартномалар тузиш, рағбатлантириш ёки интизомий чора кўришга доир қарорларни қабул қилиши мумкин. Бироқ ваколат назоратсиз ва ахлоқий чекловларсиз амалга оширилса, у суиистеъмолчилик, манфаатлар тўқнашуви ва коррупция учун қулай шароит яратади.

Роберт Клитгаард коррупция хавфини монополия, кенг дискрецион ваколат ва ҳисобдорликнинг етишмаслиги билан боғлайди. Унинг ёндашувига кўра, қарор қабул қилиш ваколати бир шахс ёки тор доирада тўпланиб, назорат ва ҳисобдорлик заифлашса, коррупция эҳтимоли ортади. Шу сабабли раҳбарнинг ҳақиқий кучи чекланмаган ихтиёрда эмас, балки ўз ваколатини қонун, ахлоқ ва жамоатчилик назорати доирасида амалга ошира олишида намоён бўлади.

Макс Вебер сиёсий ва маъмурий фаолиятда «масъулият этикаси»га алоҳида аҳамият берган. Унга кўра, раҳбар фақат ўз ниятининг эзгулигига эмас, балки қабул қилган қарорларининг олдиндан кўриш мумкин бўлган ижтимоий оқибатларига ҳам жавоб бериши лозим. Бинобарин, ҳалол раҳбар «менда шундай ваколат бор» деган асос билан чекланмайди. У «бу қарор қонунийми, адолатлими, кимнинг манфаатига хизмат қилади ва қандай оқибатларга олиб келади?» деган саволларни ҳам ўзига қўяди.

Ҳалоллик — раҳбарнинг маънавий капитали

Раҳбарликда расмий ҳокимият ва маънавий обрў бир хил тушунча эмас. Расмий лавозим ходимларни бўйсунишга мажбур қилиши мумкин, аммо ишонч, ҳурмат ва садоқатни ўз-ўзидан шакллантирмайди. Ишонч раҳбарнинг сўзи билан амали бирлиги, қарорларининг холислиги, ходимларга тенг муносабати ва шахсий намунаси орқали вужудга келади.

Майкл Браун, Линда Тревиньо ва Дэвид Харрисон ахлоқий раҳбарликни шахсий хатти-ҳаракатлар ва шахслараро муносабатларда меъёрларга мувофиқ хулқни намоён этиш ҳамда бундай хулқни мулоқот, қарор қабул қилиш ва рағбатлантириш воситалари орқали ходимлар орасида қарор топтириш сифатида тушунтирадилар. Уларнинг ёндашувига кўра, раҳбар ташкилотда ахлоқий хулқнинг асосий намунаси бўлиб хизмат қилади. Раҳбар ҳалол бўлса, ходимлар ҳам ҳалолликни ташкилотдаги қабул қилинган меъёр сифатида қабул қилади. Раҳбар қоидабузарликка йўл қўйса ёки уни яширса, бундай хулқ аста-секин ташкилот маданиятига сингиб боради.

Шунинг учун раҳбарнинг ҳалоллиги фақат унинг шахсий фазилати эмас. У бутун ташкилотнинг ахлоқий муҳитига таъсир кўрсатувчи институционал омилдир. Раҳбарнинг ҳар бир қарори ходимларга нимани мумкин ва нимани мумкин эмаслигини кўрсатувчи амалий сигнал вазифасини бажаради. Буюк мутафаккир Абу Наср Форобий таъкидлаганидек, раҳбар, аввало, ўзи амал қилмаган қоидаларни бошқалардан талаб қилишга маънавий ҳаққи йўқ. Раҳбарлик — одамларни эзгулик ва саодат сари бошлайдиган олий ижтимоий санъатдир.

Ҳалол раҳбарлик ва манфаатлар тўқнашуви

Манфаатлар тўқнашуви раҳбар ёки ходимнинг шахсий манфаати унинг хизмат вазифаларини холис ва беғараз бажаришига таъсир қилаётган ёки таъсир қилиши мумкин бўлган вазиятдир. Бундай вазиятда раҳбарнинг қариндошлик, дўстлик, молиявий, мулкий ёки бошқа шахсий манфаатлари хизмат қарорига аралашиши мумкин.

Ўзбекистон Республикасининг «Манфаатлар тўқнашуви тўғрисида»ги Қонуни мазкур муносабатларни тартибга солиш, манфаатлар тўқнашувини аниқлаш, олдини олиш ва ҳал этишнинг ҳуқуқий асосларини белгилайди. Қонун талабларига кўра, манфаатлар тўқнашувига йўл қўйилган ҳолда қабул қилинган қарорлар ёки тузилган битимлар белгиланган тартибда ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин. Бу ҳолат раҳбарнинг расмий ваколатга эга бўлиши унинг ҳар қандай қарорини қонуний ва адолатли қилиб қўймаслигини кўрсатади.

Ҳалол раҳбар манфаатлар тўқнашувини яширишга эмас, уни ўз вақтида ошкор қилишга интилади. У шахсий манфаати дахлдор бўлган масала бўйича қарор қабул қилишдан четлашади, ваколатни бошқа холис шахсга топширади, манфаатларни декларация қилади ва қарор қабул қилиш жараёнининг шаффофлигини таъминлайди. OECD тавсияларида ҳам давлат хизматчилари қарорларни адолатли ва холис қабул қилиши, хусусий манфаатларнинг хизмат вазифаларига номақбул таъсир кўрсатишига йўл қўймаслиги зарурлиги таъкидланган.

Манфаатлар тўқнашуви ҳар доим ҳам коррупция содир этилганини англатмайди. У коррупцияга олиб келиши мумкин бўлган хавфли вазиятдир. Агар раҳбар шахсий манфаатини ошкор қилса ва тегишли чеклов чораларини кўрса, мазкур хавф бошқарилиши мумкин. Агар у вазиятни яшириб, ваколатидан ўзининг ёки яқинларининг манфаати йўлида фойдаланса, манфаатлар тўқнашуви коррупциявий ҳуқуқбузарликка айланиши мумкин.

Ҳалол раҳбарнинг асосий белгилари

Ҳалол раҳбар, аввало, жамоат ва ташкилот манфаатини шахсий манфаатдан устун қўяди. Унинг қарорлари қариндошлик, таниш-билишчилик, шахсий садоқат ёки моддий манфаат асосида эмас, қонун, малака, адолат ва холис мезонлар асосида қабул қилинади.Бундай раҳбар шахсий манфаати мавжуд бўлган вазиятни яширмайди; манфаатлар тўқнашувини ўз вақтида маълум қилади; ўзи ёки яқин шахслари манфаатдор бўлган қарорда иштирок этмайди; давлат ва ташкилот мулкини шахсий мулк сифатида қабул қилмайди; кадрларни танлашда қариндошлик ва таниш-билишчиликка эмас, билим, малака ва касбий салоҳиятга таянади; бюджет маблағлари ва бошқа ресурслар сарфланишининг шаффофлигини таъминлайди; ходимлардан талаб қилаётган ахлоқий қоидаларга аввало ўзи амал қилади; танқид ва жамоатчилик назоратини таҳдид эмас, бошқарувни такомиллаштириш воситаси сифатида қабул қилади; қабул қилинган қарорларнинг натижаси ва оқибатлари учун жавобгарликни ўз зиммасига олади.

Ваколатдан ҳалол фойдаланишнинг институционал шартлари

Раҳбарнинг шахсий ҳалоллиги муҳим, аммо коррупциянинг олдини олишни фақат шахсий фазилатларга боғлаб қўйиш етарли эмас. Ҳалол раҳбарликни қўллаб-қувватловчи ҳуқуқий ва ташкилий механизмлар ҳам мавжуд бўлиши керак. Улар қаторига қарор қабул қилиш жараёнининг шаффофлиги, вазифа ва ваколатларни аниқ тақсимлаш, манфаатларни декларациялаш, ички ва ташқи аудит, комплаенс-назорат, жамоатчилик назорати, мурожаат ва хабар бериш каналлари ҳамда қоидабузарлик учун муқаррар жавобгарлик киради.

OECDнинг Жамоат ҳалоллиги бўйича тавсияси давлат ташкилотларида ҳалолликни таъминлаш учун раҳбарларнинг юқори даражадаги шахсий намунаси, вазифаларнинг аниқ белгиланиши, хавфларга асосланган стратегия, очиқ ташкилий маданият ва самарали ҳисобдорлик механизмларини шакллантиришни назарда тутади. БМТнинг Коррупцияга қарши конвенцияси ҳам давлат секторида самарадорлик, шаффофлик, холислик ва манфаатлар тўқнашувининг олдини олишга қаратилган тизимларни жорий этишни талаб қилади. Демак, ҳалол раҳбар ўзини назоратдан устун қўймайди. Аксинча, у назорат, ҳисобдорлик ва шаффофлик механизмларини ўз фаолиятининг қонунийлиги ҳамда жамоат ишончини таъминловчи кафолат деб билади.

Раҳбар ҳалоллигининг ижтимоий аҳамияти

Раҳбарнинг ҳалоллиги ташкилот доирасидагина аҳамиятга эга эмас. У фуқароларнинг давлат идораларига, қонунларга ва ижтимоий институтларга муносабатига ҳам таъсир кўрсатади. Агар раҳбарлар ваколатдан шахсий мақсадларда фойдаланса, жамиятда адолатга ишонч пасаяди, ҳуқуқий нигилизм кучаяди ва коррупция одатий ҳол сифатида қабул қилина бошлайди.

Аксинча, раҳбар қарорларни очиқ, холис ва қонуний қабул қилса, фуқароларда давлат бошқарувига ишонч ортади. Ходимлар меҳнат натижаси адолатли баҳоланишига, тадбиркорлар тенг рақобат шароити мавжудлигига, фуқаролар эса уларнинг ҳуқуқлари ҳимоя қилинишига ишонч ҳосил қилади. Шу тариқа ҳалол раҳбарлик ижтимоий ишонч, ташкилий барқарорлик ва самарали бошқарувнинг муҳим манбаига айланади.

Раҳбарнинг ҳақиқий кучи унинг қанча буйруқ бериши, қанча ресурсни назорат қилиши ёки қанча ходим унга бўйсуниши билан ўлчанмайди. Унинг кучи ваколатни жамоат манфаати йўлида, қонун ва виждон талабларига мувофиқ қўллай олишида намоён бўлади. Ваколат лавозим билан берилади, аммо ишонч фақат ҳалол фаолият орқали қозонилади. Лавозим вақтинчалик, ҳалоллик асосида шаклланган обрў эса барқарор ижтимоий қадриятдир.

Шу маънода, раҳбарнинг кучи — одамларни мажбурлаш имкониятида эмас, уларнинг ишончини қозона олишида; ваколатининг кенглигида эмас, уни ҳалол ва адолатли қўллай билишидадир.

Замонавий давлат бошқарувида раҳбарлик лавозим ёки ҳокимият белгиси эмас, балки юксак масъулият, маънавий етуклик ва жамоат манфаатларига садоқат ифодасидир. Ҳақиқий раҳбар ўз ваколатидан шахсий манфаат йўлида эмас, балки халқ ва давлат манфаатларини таъминлаш воситаси сифатида фойдаланади. Шу маънода раҳбарнинг ҳақиқий кучи эгаллаб турган лавозими ёки расмий ваколати билан эмас, балки ҳалоллиги, адолатпарварлиги, холислиги ва одамлар ишончини қозона олиш қобилияти билан белгиланади.

Бугунги глобал рақобат ва жадал ислоҳотлар шароитида раҳбардан фақат ташкилотни бошқариш эмас, балки ҳалоллик маданиятини шакллантириш, очиқлик ва ҳисобдорликни таъминлаш ҳам талаб этилади. Раҳбарнинг ҳар бир қарори қонун устуворлиги, холислик ва жамоат манфаатига асосланиши лозим. Акс ҳолда ваколат хизмат қилиш воситасидан шахсий манфаатга эришиш қуролига айланиб, манфаатлар тўқнашуви ва коррупция учун шароит юзага келади.

Манфаатлар тўқнашуви раҳбарнинг шахсий манфаати хизмат вазифаларини холис бажаришига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган вазиятдир. Бу ҳолат ўз вақтида ошкор этилмаса ва тегишли чоралар кўрилмаса, коррупциявий муносабатларга сабаб бўлиши мумкин. Шунинг учун ҳалол раҳбар шахсий манфаатини яширмайди, аксинча уни очиқ эълон қилади, зарур ҳолларда қарор қабул қилиш жараёнидан четлашади ва шаффофлик тамойилига амал қилади.

Замонавий раҳбарликнинг муҳим белгиларидан бири — ваколатни имтиёз эмас, хизмат сифатида қабул қилишдир. Давлат хизмати фуқароларга хизмат қилиш институти экан, раҳбар ҳам жамият олдидаги масъулиятини чуқур англаши зарур. Лавозимдан шахсий бойиш, қариндош-уруғчилик, таниш-билишчилик ёки маҳаллийчилик мақсадида фойдаланиш раҳбарлик тамойилларига мутлақо зиддир. Бундай ҳолатлар нафақат ташкилот фаолиятига, балки давлат бошқарувига бўлган жамоатчилик ишончининг сусайишига ҳам олиб келади.

Президент Шавкат Мирзиёев раҳбар кадрлар фаолиятида ҳалоллик, халқ манфаатига хизмат қилиш, очиқлик ва шахсий масъулиятни давлат бошқарувининг устувор тамойиллари сифатида белгилаб келмоқда. «Халқ давлат идораларига эмас, давлат идоралари халққа хизмат қилиши керак», деган ғоя бугунги раҳбарлик фалсафасининг асосий мезонига айланди. Бу ёндашув раҳбарликни ҳукмронлик эмас, хизмат қилиш маданияти сифатида талқин этади.

Раҳбарнинг ҳақиқий обрўси буйруқ бериш ҳуқуқи билан эмас, жамоада шаклланган ишонч муҳити билан белгиланади. Агар раҳбар ҳалол, адолатли ва холис бўлса, ходимларда ҳам қонунга ҳурмат, хизмат интизоми ва масъулият кучаяди. Аксинча, раҳбарнинг ўзи хизмат этикасига амал қилмаса, коррупцияга муроса қилса ёки шахсий манфаатини давлат манфаатидан устун қўйса, ташкилотда ҳуқуқий нигилизм ва ишончсизлик муҳити шаклланади.

Шу нуқтаи назардан раҳбарнинг биринчи вазифаси коррупцияга қарши курашиш эмас, балки коррупцияга олиб келувчи омилларни бартараф этишдан иборат. Бунинг учун манфаатлар тўқнашувини самарали бошқариш, кадрлар танловида шаффофликни таъминлаш, қарор қабул қилиш жараёнини очиқ ташкил этиш, ҳисобдорлик ва ички назорат механизмларини кучайтириш муҳим аҳамият касб этади.

Жаҳон тажрибаси ҳам шуни кўрсатадики, иқтисодий тараққиёт ва самарали давлат бошқаруви, аввало, раҳбарларнинг ҳалоллиги ва институционал ҳисобдорлигига боғлиқ. OECD ва UNODC тавсияларида раҳбарнинг шахсий намунаси, манфаатлар тўқнашувини барвақт аниқлаш, очиқлик ва жамоатчилик назорати коррупцияга қарши сиёсатнинг асосий йўналишлари сифатида белгиланган. Шу боис ҳалол раҳбарлик давлат хизматининг энг муҳим профессионал стандарти ҳисобланади.

Бугунги кунда мамлакатимизда коррупцияга қарши муросасиз курашиш, қонун устуворлигини таъминлаш, давлат органлари фаолиятининг очиқлиги ва ҳисобдорлигини ошириш, фуқаролик жамияти институтлари иштирокини кенгайтириш бўйича кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Бу жараёнда ҳар бир раҳбарнинг шахсий масъулияти ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Хулоса қилиб айтганда, раҳбарлик ваколатдан фойдаланиш маҳорати эмас, балки ишончни қозониш санъатидир. Лавозим вақтинчалик, ваколат чекланган, аммо ҳалолликка асосланган обрў ва ишонч доимий қадрият ҳисобланади. Шунинг учун ҳақиқий раҳбарнинг кучи ваколатининг кенглигида эмас, балки ҳалоллиги, адолатлилиги, виждони ва жамият манфаатларига садоқатидадир. Ана шундай раҳбаргина давлат хизматининг нуфузини оширади, коррупция ва манфаатлар тўқнашувининг олдини олади ҳамда мамлакат тараққиётига муносиб ҳисса қўшади.

Замонавий раҳбарлик фақат бошқариш санъати эмас, балки юқори даражадаги ахлоқий масъулиятдир. Ҳалоллик, холислик, шаффофлик, ҳисобдорлик, шахсий намуна, жамоат манфаатини устувор қўйиш ва манфаатлар тўқнашувини самарали бошқариш раҳбарнинг асосий касбий мезонларидир.

Ҳақиқий раҳбарнинг кучи ваколатининг кенглигида эмас, балки ҳалоллиги, адолати ва жамият ишончини қозона олиш қобилиятидадир.

Муаллифдан. Замонавий раҳбарликнинг ўнта асосий тамойили

1-қоида. Ҳалоллик – раҳбарнинг энг катта бойлиги

Ҳақиқий раҳбарнинг кучи эгаллаб турган лавозимида эмас, балки ҳалоллигида намоён бўлади. Ҳалоллик раҳбарликнинг ахлоқий пойдевори бўлиб, жамоада ишонч, адолат ва ўзаро ҳурмат муҳитини шакллантиради. Ҳалол раҳбар шахсий манфаатини эмас, давлат ва жамоат манфаатларини устувор қўяди.

2-қоида. Раҳбарлик шахсий намунадан бошланади

Жамоа раҳбарнинг сўзидан кўра, унинг амалини кузатади. Раҳбар хизмат интизомига, қонунларга, хизмат этикасига ва ички тартибларга биринчи бўлиб ўзи амал қилса, ходимлар ҳам шу йўлдан боради. Шахсий намуна раҳбарнинг энг кучли бошқарув воситасидир.

3-қоида. Манфаатлар тўқнашувини яширманг, бошқаринг

Манфаатлар тўқнашуви коррупция эмас, балки коррупция хавфини келтириб чиқарувчи ҳолатдир. Ҳалол раҳбар бундай вазиятларни ўз вақтида ошкор қилади, қарор қабул қилишдан четлашади ёки ваколатни бошқа шахсга топширади. Бу раҳбарнинг қонунга ҳурмати ва касбий масъулиятини намоён этади.

4-қоида. Қарорлар холислик ва адолатга асосланиши лозим

Раҳбарнинг ҳар бир қарори қонун, холислик ва объектив мезонларга таяниши керак. Қариндошчилик, таниш-билишчилик, маҳаллийчилик ёки шахсий муносабатлар бошқарув қарорларига таъсир этмаслиги лозим. Адолат раҳбар обрўсининг асосий мезони ҳисобланади.

5-қоида. Шаффофлик ишончни мустаҳкамлайди

Очиқ бошқарув коррупциянинг энг самарали олдини олиш механизмларидан биридир. Раҳбар қабул қилинган қарорлар, молиявий харажатлар, кадрлар сиёсати ва давлат ресурсларидан фойдаланиш жараёнларининг очиқлигини таъминлаши зарур. Шаффофлик жамоатчилик ишончини кучайтиради.

6-қоида. Ҳисобдорлик раҳбарликнинг ажралмас қисми

Ҳар қандай ваколат жавобгарлик билан бирга келади. Раҳбар қабул қилган қарорлари, уларнинг натижалари ва оқибатлари учун шахсан масъул ҳисобланади. Ҳисобдорлик раҳбарни қонунга риоя қилишга, ваколатдан оқилона фойдаланишга ва коррупция хавфларини камайтиришга хизмат қилади.

7-қоида. Қатъият ва масъулият муваффақият гарови

Самарали раҳбар мураккаб қарорлар қабул қилишдан қочмайди. У хавфларни баҳолайди, вазиятни таҳлил қилади ва ташкилот манфаати учун энг мақбул қарорни қабул қилади. Шу билан бирга, ўз хатосини тан олиш ва уни тезкор бартараф этиш ҳам кучли раҳбарнинг муҳим фазилатидир.

8-қоида. Жамоа ривожланса, раҳбар ҳам ривожланади

Замонавий раҳбар билим ва кўникмаларини мунтазам янгилаб бориши, рақамли технологиялардан самарали фойдаланиши ва ходимларнинг касбий ўсишини қўллаб-қувватлаши лозим. Таълим ва малака ошириш коррупцияга қарши маданиятни шакллантиришнинг муҳим омилларидан биридир.

9-қоида. Жамоат манфаати ҳар қандай шахсий манфаатдан устундир

Раҳбарнинг ҳар бир қарори жамоатчилик манфаатига хизмат қилиши лозим. Давлат мулки, бюджет маблағлари ва хизмат ваколати шахсий бойиш ёки яқинларга имтиёз бериш воситасига айланмаслиги керак. Жамоат манфаатининг устуворлиги давлат хизматида ҳалолликнинг асосий мезони ҳисобланади.

10-қоида. Раҳбарнинг энг катта капитали — ишонч

Лавозим вақтинчалик, ишонч эса узоқ йиллар давомида шаклланади. Раҳбарнинг ҳақиқий обрўси унинг буйруқ бериш ҳуқуқида эмас, балки ҳалоллиги, адолатлилиги, сўзи ва амали бирлиги ҳамда одамлар ишончини қозона олиш қобилиятида намоён бўлади. Ишонч мавжуд жамоада интизом, ҳамжиҳатлик ва юқори самарадорлик таъминланади.

Ташпўлат МАТИБАЕВ,
социология фанлари доктори (DSc), профессор,
Халқ депутатлари Тошкент шаҳар Кенгаши депутати.
ЎзА