Марказий Осиё: минтақавий ҳамкорликнинг янги босқичи
Таъкидлаш жоизки, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида олиб борилаётган фаол ва очиқ ташқи сиёсат натижасида Марказий Осиёда чинакам маънодаги ишонч, яхши қўшничилик ва стратегик шериклик муҳити шаклланди. Мустақилликнинг дастлабки йилларида минтақамиз асосан иқтисодий де-интеграция, божхона ва виза тўсиқлари, сунъий геосиёсий рақобат, трансчегаравий сув ресурсларидан фойдаланишдаги келишмовчиликлар ҳамда чегара можаролари билан изоҳланувчи ўта мураккаб ва зиддиятли парчаланиш даврини ўтказган эди.
Бироқ 2016 йилдан эътиборан, Ўзбекистон томонидан ташқи сиёсатда «биринчи навбатда — яқин қўшничилик» конструктив тамойилининг илгари сурилиши натижасида минтақа ижтимоий-сиёсий ҳамда иқтисодий тараққиётининг мутлақо янги парадигмаси шаклланди. Бугунги кунда беш қардош давлат – Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон – ягона сиёсий ирода ва бирдамлик асосида фаол минтақавий ҳамкорлик механизмларини ишга тушириб, глобал саҳнада ўзини мустақил ва яхлит геосиёсий ҳудуд сифатида намоён эта бошлади.
Минтақавий сиёсий мулоқотни тизимлаштириш, энг ўткир муаммоларни бевосита мулоқот орқали ҳал этиш мақсадида 2018 йилда бошланган Марказий Осиё давлат раҳбарларининг Маслаҳат учрашувлари формати ўзининг мутлақ ва ҳаётий аҳамиятини тўлиқ исботлади. Бу борадаги энг муҳим ва эволюцион бурилиш нуқтаси 2025 йил 16 ноябрь куни Тошкент шаҳрида бўлиб ўтган Марказий Осиё давлат раҳбарларининг 7-Маслаҳат учрашуви бўлди. Давлатимиз раҳбари раислигида юксак кўтаринки руҳда ўтган ушбу саммитда минтақанинг келажак қиёфасини белгилаб берувчи қатор муҳим ҳужжатлар қабул қилинди.
Саммитнинг энг шов-шувли ва тарихий аҳамиятга молик воқеаларидан бири — минтақанинг геосиёсий ва геоиқтисодий қамровини кенгайтириш мақсадида қардош Озарбайжон Республикаси Маслаҳат учрашувлари форматига тўлақонли аъзо (full-fledged member) сифатида расман қабул қилиниши бўлди. Президентимиз ўзининг чуқур таҳлилий нутқида таъкидлаганидек, Озарбайжон етакчиси Илҳом Алиев иштирокидаги бу қадам Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ минтақалари ўртасида мустаҳкам транспорт-коммуникация, логистика ва савдо кўпригини яратиб, халқаро майдонда мазкур икки муҳим ҳудуднинг овози ягона ва янада жарангдор бўлишига хизмат қилади. Эндиликда, Каспий денгизи ажратиб турувчи эмас, аксинча, икки қардош ҳудудни ягона иқтисодий ва транзит занжирига (Ўрта коридорга) бириктирувчи стратегик узукка айланди.
Бунинг мантиқий давоми сифатида Ўзбекистон Президенти минтақавий интеграциянинг мутлақо янги ва тизимли босқичига ўтишни таклиф этиб, мавжуд ва асосан йиллик йиғилишлар билан чекланиб келган Маслаҳат учрашувлари форматини тизимли, доимий ишлайдиган ва халқаро мақомга эга бўлган институтга айлантириш орқали «Марказий Осиё жамоаси» (Community of Central Asia) номли стратегик платформани таъсис этиш ташаббусини илгари сурди. Мазкур ҳаётий таклиф минтақа давлатлари ўртасида иқтисодиёт, трансчегаравий хавфсизлик, сувдан фойдаланиш, экология ва маданият соҳаларида кунлик ва узлуксиз мувофиқлаштиришни кафолатлайдиган доимий Котибият (Secretariat) ва халқ дипломатиясини кучайтириш мақсадида Оқсоқоллар кенгашини (Council of Elders) тузишни назарда тутади.
Минтақа давлатлари ўртасидаги ҳамкорликни йиллар давомида орқага тортиб келган, ўзаро ишончсизлик ва ҳаттоки инсоний йўқотишларга сабаб бўлган энг нозик ва хавфли муаммо — собиқ иттифоқдан “мерос” бўлиб қолган давлат чегараларининг тўлиқ делимитация ва демаркация қилинмаганлиги эди. Айниқса, аҳоли ўта зич жойлашган Фарғона водийсидаги анклав ва эксклав ҳудудлар билан боғлиқ зиддиятлар халқаро ҳамжамиятнинг ҳам жиддий хавотирига сабаб бўлаётган эди.
Давлатимиз раҳбарининг кучли сиёсий иродаси, муросага ва мулоқотга тайёрлик принципи ҳамда юксак дипломатик маҳорати туфайли бу каби чигал масалалар ташқи давлатларнинг воситачилигисиз, фақатгина ўзаро манфаатларни ҳурмат қилиш асосида тўлиқ ҳал этилди. Бунинг энг ёрқин ва тарихий амалий тасдиғи сифатида 2025 йилнинг 31 март санасида Тожикистоннинг Хўжанд шаҳрида Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев, ҚирғизРеспубликаси Президенти Садир Жапаров ва Тожикистон Республикаси Президенти Эмомали Раҳмон иштирокидаги уч томонлама учрашув муваффақиятли бўлиб ўтди.
Мазкур учрашув натижасида уч давлат чегараларининг туташув нуқтасини узил-кесил аниқлаб берувчи қатъий давлатлараро шартнома ва декларация имзоланди. Мураккаб низоларга батамом нуқта қўйган Хўжанд декларацияси қарийб 15.5 миллион аҳоли истиқомат қиладиган Фарғона водийсида барқарорликни таъминлади. Душанбе ва Бишкекда ўтказилган ҳудудий комиссиялар иши якунига кўра, томонлар тегишли 100 гектарлик инфратузилмавий ҳудудларни ўзаро рози ҳолда тақсимлаб олдилар. Энг муҳими, бу келишув минтақанинг сармоявий жозибадорлигини оширди ҳамда йирик транспорт лойиҳаларини, хусусан Хитой-Қирғизистон-Ўзбекистон (CKU) темир йўли лойиҳасини тезкор ва хатарсиз амалга ошириш учун мустаҳкам ҳуқуқий ва хавфсизлик кафолатини яратиб берди.
Сиёсий иқлимнинг бундай кескин илиқлашуви ва чегара тўсиқларининг олиниши минтақа ички иқтисодиёти ва савдосида ўзининг бевосита ижобий аксини топди. Расмий ривожланиш кўрсаткичларига мурожаат қилсак, 2016 йилда Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги ўзаро савдо айланмаси атиги 3 миллиард долларни ташкил этган бўлса, давлатимиз раҳбари 7-Маслаҳат учрашувида келтирган аниқ статистик маълумотларга кўра, 2024 йил якунларига келиб бу кўрсаткич салкам 4 баробарга ошиб, 10.7 миллиард АҚШ долларига етди.
Шу билан бирга, барқарорлашган муҳит ҳисобига бутун Марказий Осиё ҳудудига йўналтирилган умумий хорижий инвестициялар оқими ҳажми бир йилнинг ўзида 17 фоизга ошди. Ўзбекистон раислиги даврида минтақада 20 дан ортиқ йирик форумлар, жумладан Мудофаа вазирларининг биринчи йиғилиши ва Марказий Осиё етакчи аёллари форуми каби муҳим мулоқот майдонлари яратилди. Дунё океанига тўғридан-тўғри чиқиш имкониятига эга бўлмаган минтақамиз жуда қисқа фурсатда сармоядорлар учун жозибадор трансчегаравий бозорга айланди.
Умуман олганда, Ўзбекистон ва унинг минтақадаги қўшнилари эндиликда глобаллашув чақириқларига якка тартибда эмас, балки бирлашган ҳолда, ягона позиция билан жавоб қайтармоқда. Орол денгизи фожиасининг экологик оқибатларини юмшатиш мақсадида сув ва энергетика ресурсларидан оқилона фойдаланиш бўйича “амалий ҳаракатлар ўн йиллиги”нинг жорий қилиниши ҳам минтақа умумий фаровонлиги йўлидаги оламшумул қадамдир. Марказий Осиёнинг сиёсий, иқтисодий ва маданий жипслашуви Ўзбекистон учун шунчаки дипломатик танлов эмас, балки барқарор тараққиёт ва азалий қардошлик ришталарини абадий сақлаб қолишнинг ягона кафолатидир.
Абдуазиз Хидиров,
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Давлат сиёсати ва бошқаруви академияси магистранти.
ЎзА
