Ақаба жараёни: Остона учрашуви Марказий Осиё учун қандай аҳамиятга эга?
Маълумки, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев Қозоғистон Республикаси Президенти Қасим-Жомарт Тоқаев ва Иордания Ҳошимийлар Подшоҳлиги Подшоҳи Абдулла II таклифига биноан 5-6 ноябрь кунлари амалий ташриф билан Остона шаҳрида бўлади.
Давлатимиз раҳбари сунъий интеллект соҳасида хавфсизликни таъминлаш, унинг террористик ва экстремистик мақсадларда ишлатилишига қарши курашиш, янги технологик хатар ҳамда таҳдидларга жавоб қайтаришда халқаро ва минтақавий ҳамкорликни мустаҳкамлаш масалаларига бағишланган Марказий Осиё давлатлари етакчиларининг Ақаба жараёни доирасидаги учрашувида иштирок этади.
Хўш, Ақаба жараёни қандай халқаро ташаббус ва у қандай мақсадларни кўзлайди? Остонадаги учрашувда қайси масалалар муҳокама қилиниши кутилмоқда? Мазкур мулоқот Марказий Осиё минтақаси, хусусан, Ўзбекистон учун қандай аҳамиятга эга?
ЎзА мухбири ушбу саволлар юзасидан Ўзбекистон халқаро исломшунослик академияси доценти, сиёсий фанлар бўйича фалсафа доктори Нуриддин Қалқонов фикрларини ёзиб олди.
Ақаба жараёни қачон ва нима мақсадда бошланган?
– Аввало, таъкидлаш керакки, Ақаба жараёни – Иордания Подшоҳи Абдулла II томонидан 2015 йилда йўлга қўйилган халқаро мулоқот формати ҳисобланади. Иорданиянинг Ақаба шаҳри номи билан аталган ушбу ташаббус терроризм ва зўравон экстремизмга қарши курашда давлатлар ва халқаро шериклар ўртасида ахборот ва тажриба алмашиш, хавфсизлик соҳасидаги саъй-ҳаракатларни мувофиқлаштиришни кўзлайди. Тадбир мавзусига қараб мулоқотга давлат раҳбарлари, хавфсизлик ва мудофаа идоралари вакиллари, халқаро ташкилотлар ва соҳа мутахассислари жалб этилади.
2015 йил бутун Ақаба жараёнининг бошланиш санаси. Остонадаги учрашув шу халқаро ташаббуснинг Марказий Осиё етакчилари иштирокида ўтадиган тадбиридир. Формат турли давлатларда ўтказилиши ва муайян минтақа ёки хавфсизлик масаласига бағишланиши мумкин. Масалан, 2026 йил февралдаги йиғин Буюк Британиянинг Сандхерст қироллик ҳарбий академиясида ўтказилган. Сентябрда Париждаги мулоқотга Иордания, Франция ва Ливан раҳбарлари ҳамраислик қилди.
Иордания ва Қозоғистоннинг роли
Иордания ташаббускор сифатида турли минтақалардаги шерикларни умумий хавфсизлик масалалари бўйича мулоқотга жалб этади. Подшоҳлик саройи маълумотларига кўра, Ақаба жараёнининг бир қатор учрашувлари Иордания билан шерикликда бошқа давлатларда ҳам ўтказилиб келинади. Бу амалиёт мезбон мамлакатга ўз минтақаси учун долзарб масалаларни кун тартибига олиб чиқиш, иштирокчиларга эса бошқа мамлакатлар тажрибасини ўрганиш имконини беради.
“Kazinform” ахборот агентлиги хабарида саммит 6 ноябрга белгилангани айтилган. Қозоғистон ва Иордания ўртасидаги савдо, инвестиция ва маданий-гуманитар алоқаларга оид музокаралар ташрифнинг икки томонлама қисмига киради. Ақаба жараёни саммити эса алоҳида кўп томонлама тадбирдир.
Остонада қандай масалалар кўтарилиши мумкин?
Сунъий интеллект билан боғлиқ хавфсизлик муаммосининг икки жиҳати бор. Бир томондан, сунъий интеллект воситаларидан фойдаланиб, ишонарли кўринадиган сохта овоз, тасвир ва видеолар тайёрлаш осонлашмоқда. Бундай материаллар аҳолини чалғитиш ёки зўравон экстремистик тарғиботни тарқатиш учун ишлатилиши мумкин. Иккинчи томондан, шу технологиялар шубҳали материалларни саралаш ва хавф аломатларини эрта аниқлашга кўмаклашиши мумкин. Бундай воситаларнинг ишончлилиги мутахассис текшируви ва аниқ тартибларга боғлиқ.
Расмий кун тартибидан келиб чиқиб, таҳдид ҳақидаги ахборотни тезкор алмашиш эҳтимолий амалий йўналишлардан бири бўлиши мумкин. Бир мамлакатда аниқланган шубҳали рақамли фаолият бир вақтнинг ўзида бошқа мамлакатлар аудиториясига ҳам қаратилган бўлиши мумкин. Бундай вазиятда маълумотни ким текшириши, қўшни давлатга қайси канал орқали ва қандай тартибда етказиши олдиндан келишилса, жавоб чораларини мувофиқлаштириш осонлашади.
Яна бир эҳтимолий йўналиш – мутахассислар тайёрлаш ва қўшма машғулотлар ўтказиш. Бунда сохта рақамли материалларни текшириш, далилларни сақлаш ва турли идоралар ўртасида ахборот алмашиш тартибини синовдан ўтказиш масалалари муҳим. Тезкорлик билан бирга, маълумотнинг ишончлилиги, шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш ва қонуний ахборот алмашинуви талабларига ҳам эътибор қаратиш зарур.
Учрашувнинг минтақа ва Ўзбекистон учун аҳамияти
Остона учрашуви Марказий Осиё давлатларига янги технологик таҳдидларни биргаликда баҳолаш имконини беради. Рақамли контентнинг манбаси, тарқатилаётган платформа ва унинг аудиторияси турли мамлакатларда бўлиши мумкин. Шу боис, минтақа давлатлари учун таҳдидни эрта аниқлаш билан бирга, олинган ахборотни текшириш ва мувофиқлаштирилган чора кўриш салоҳияти ҳам муҳим.
Ўзбекистон учун ушбу мулоқот рақамли хавфсизликка оид миллий ёндашув ва амалий эҳтиёжларни минтақавий муҳокамага олиб чиқиш, қўшни давлатлар билан алоқаларни мустаҳкамлаш ҳамда Иордания орқали бошқа минтақалар тажрибасини ўрганиш имкониятидир. Президентимизнинг иштироки янги технологик таҳдидларга қарши ҳамкорлик масаласини олий даражадаги сиёсий мулоқотга олиб чиқади.
Учрашувнинг амалий аҳамияти муҳокамалардан кейин қандай ҳамкорлик чоралари шаклланишида кўринади. Масъул идоралар ўртасида тезкор алоқа каналларини белгилаш, ахборот алмашиш тартибларини мувофиқлаштириш ёки қўшма ўқувларни йўлга қўйиш каби натижалар минтақанинг рақамли таҳдидларга жавоб бериш салоҳиятини ошириши мумкин. Бу йўналишлар эълон қилинган кун тартибидан келиб чиқадиган таҳлилий эҳтимоллардир.
Шундай қилиб, Остонадаги Ақаба жараёни саммити Марказий Осиё учун нафақат технологик таҳдидлардан ҳимояланиш, балки маҳаллий тиллардаги дезинформацияга қарши минтақавий СИ алгоритмларини яратиш ва рақамли суверенитетни мустаҳкамлаш йўлидаги муҳим қадам бўлиши мумкин. Муҳокамаларнинг амалий натижаси сифатида глобал IT-гигантлар билан мулоқотда минтақанинг ягона позициясини шакллантириш ва киберхавфсизликка хусусий секторни фаол жалб этиш механизмлари белгиланиши лозим.
Ўткир АЛИМОВ,
ЎзА
